Јаванско писмо

Од Википедија, слободната енциклопедија
Прејди на: содржини, барај
Чаракан
Aksara Jawa.png
Тип азбучнослоговно (абугида)
Јазици јавански
сундски
Период ~ XIII век–денес
Матични системи
Сродни системи балиско
батачко
бајбајин
кулитан
бухидско
хануноанско
лонтара
старосундско
ренчонг
реџаншко
тагбанва
Уникоден опсег U+A980U+A9DF
Напомена: Страницава може да содржи фонетски симболи од МФА.
Javanese ha.svg
Оваа статија содржи јаванско писмо. Без правилна поддршка, може да гледате прашалници, квадрати или други симболи наместо јавански знаци.

Jаванското писмо (изворно: ꦲꦤꦕꦫꦏ („ханачарака“) или ꦕꦫꦏꦤ꧀ („чаракан“), сундски: ꦕꦕꦫꦏꦤ꧀ („чачаракан“)) е изворното претколонијално писмо на јаванскиот јазик. Денес јазикот претежно се пишува на латиница, првично воведена во 1920-тите години.

Историја[уреди]

Јаванското и балиското писмо се посовремени варијанти на старото писмо кави, вид на индиско писмо усвоено во Јава заедно со хиндуизмот и будизмот. Најраното сведоштво за ова писмо датира од 804 г. Во X век било во широка употреба во книжевноста и во преводи од санскрит. Во XVII век писмото веќе се развило во денешното, кога се среќава како „чаракан“.[1] Во 1926 е воведена латиницата со холандски правопис, преработена во 1972–1973. Денес латиничното писмо во голема мера го има истиснато чараканот.

Постојат многу малку весници и списанија што се печатат на јаванско писмо. Меѓутоа, писмото засолжително се изучува во нижите и вишите паралелки на основните училишта.

Систем[уреди]

Јаванското писмо е азбучнослоговно (абугида). Секоја буква претставува слог со согласка (или „нулта согласка“) и подразбрана самогласка „а“ која се изговара како /ɔ/ во отворена положба. Околу буквата се ставаат разни дијакритични знаци кога треба да се означи друга самогласка, завршна согласка или странски изговор.[2]

Буквите имаат подредни облици со кои се транскрибираат согласни групи. Некои од нив имаат и голема варијанта, која се користи за имиња на важни лица и места. Разликата е во тоа што сите букви во зборот се пишуваат како големи, а не само првата. Постојат посебни интерпункциски знаци зе запирка, точка, две точки, наводници бројки, како и знаци за најава на глава, песна и писмо.[3]

Облик[уреди]

Старојавански натпис во Маланг
Јаванското писмо и специјалните знаци



Секој симбол се состои од свиоци налик на буквата „n“ и свиоци налик на буквата „u“. Оние налик на n имаат две големини: мали и големи (двојно поголеми). Оние како u имаат три: мали, средни (1,5x) и големи (2,5x). На пример, знакот за „х“ се состои од мал свиок n, голем свиок u и два големи свиока n. Овој формат се запазува при рачното пишување, но денес не се следи при печатење.[2]

Знаците (буквите) се пишуваат закосени и под редот. Не постои разграничување на зборовите.[2]

Самогласки[уреди]

Јаванскиот има вкупно девет самогласки: /a/, /i/, /ɪ/, /e/, /ɛ/, /ə/, /o/, /ɔ/, /u/. Меѓутоа, постојат само пет дијакритични знака за самогласки, па така некои од нив се користат за две разни самогласки. Други знаци не се потребни благодарение на правилата за изговор и контекстот.[2]

Фонема /i/ /ə/ /u/ /e/ /o/
Симбол Diacritic Wulu.png Jawa Pepet.png Jawa Suku.png Jawa Taling.png Jawa Taling Tarung.png
Назив wulu pepet suku taling taling-tarung

Правила за подразбраните самогласки кај основните знаци:[2]

1) Основниот знак означува слог што завршува со самогласката /ɔ/ кога на знакот му претходи друг знак со дијакритика за самогласка.

2) Основниот знак означува слог што завршува со самогласката /a/ кога веднш по него стои знак дијакритика за самогласка.

3) Првиот основен знак во зборот ја има самогласката /ɔ/, освен ако им претходи на други два основни знака, кога првиот основен знак ја има самогласката /a/.

Согласки[уреди]

ha na ca ra ka
Javanese ha.svg Javanese na.svg Javanese ca.svg Javanese ra.svg Javanese ka.svg
da ta sa wa la
Javanese da.svg Javanese ta.svg Javanese sa.svg Javanese wa.svg Javanese la.svg
pa dha ja ya nya
Javanese pa.svg Javanese dha.svg Javanese ja.svg Javanese ya.svg Javanese nya.svg
ma ga ba tha nga
Javanese ma.svg Javanese ga.svg Javanese ba.svg Javanese tha.svg Javanese nga.svg

Согласки на крај од слогот[уреди]

Четирите посебни согласки што се јавуваат на крај од слогот се означуваат со дијакритични знаци. Овие согласки се: -ng, -r, -h и -l; се означуваат со знаците „чечак“, „лајар“, „вигњан“ и „пенгкал“.

- /h/ final /r/ final /ŋ/ final
Jawa Pangkon.png Diacritic Wignyan.png Diacritic Layar.png Diacritic Cecak.png
pangkon wignyan layar cecak

Другите согласки што се јавуваат на крајот од зборот се користат со додаток („патен“) за да се означи отсуство на самогласка.[2][3]

ha na ca ra ka
Jawa Ha Pasangan.png Jawa Na Pasangan.png Jawa Ca Pasangan.png Jawa Ra Pasangan.png Jawa Ka Pasangan.png
da ta sa wa la
Jawa Da Pasangan.png Jawa Ta Pasangan.png Jawa Sa Pasangan.png Jawa Wa Pasangan.png Jawa La Pasangan.png
pa dha ja ya nya
Jawa Pa Pasangan.png Jawa Dha Pasangan.png Jawa Ja Pasangan.png Jawa Ya Pasangan.png Jawa Nya Pasangan.png
ma ga ba tha nga
Jawa Ma Pasangan.png Jawa Ga Pasangan.png Jawa Ba Pasangan.png Jawa Tha Pasangan.png Jawa Nga Pasangan.png

Големи букви[уреди]

Симбол na ka ta sa pa ga ba
Прости Jawa Na Murda.png Jawa Ka Murda.png Jawa Ta Murda.png Jawa Sa Murda.png Jawa Pa Murda.png Jawa Ga Murda.png Jawa Ba Murda.png
Посебни Jawa Na Murda Pasangan.png Jawa Ka Murda Pasangan.png Jawa Ta Murda Pasangan.png Jawa Sa Murda Pasangan.png Jawa Pa Murda Pasangan.png Jawa Ga Murda Pasangan.png Jawa Ba Murda Pasangan.png

Согласни групи[уреди]

Согласни групи во јаванскиот јазик можат да образуваат само гласовите l, r, w и y.

На пример,

/l/: blabag - даска

/r/: mrana - упатување

/w/: dwi - два

/y/: hyang - Бог

Кога ‘r’ или ‘y’ е втора согласка во групата, тие се претставуваат со дијакритички знаци („чакра“ и „пенгкал“).[3] Меѓутоа, кога согласната група со ‘-r’ завршува со самогласката /ə/, тогаш се користи друг знак, наречен „керет“.

Кога ‘l’ или ‘w’ е втора согласка во групата, тие се претставуваат во прилагоден облик („пасанган“), со симбол под првата согласка од групата.[1][2]

Специјални знаци[уреди]

Позајмените зборови од други јазици како арапскиот и малајскиот се претставуваат со додавање на дијакритички знаци на јаванските букви со најслична звучна вредност.[3] Покрај тоа, писмото користи и специјални знаци за пишување на странски поими.

A: Нејаванските самогласки се претставуваат со пет специјални знаци. Тие се.[2]

Фонема /a/ /i/ /u/ /lə/ /rə/ /e/ /o/
Симбол Jawa A.png Jawa I.png Jawa U.png Jawa Nga Lelet.png Jawa Pa Cerek.png Jawa E.png Jawa O.png
Назив nga lelet pa cerek

B: Нејаванските согласки се претставуваат со пет специјални знаци. Тие се: /x/, /dʒ/, /f/, /ɣ/, and /z/.[2]

Дополнителни букви за претставување на арапски фонеми


Броеви[уреди]

1 2 3 4 5 6 7 8 9 0
Jawa 1.png Jawa Nga Lelet.png Jawa 3.png Jawa 4.png Jawa 5.png Jawa E.png Jawa 7.png Jawa Pa Murda.png Jawa Ya.png Jawa 0.png

Јаванскиот броен систем има свои симболи. Застапени се цифрите од 0 до 9, а останатите бројки се пишуваат со нивно комбинирање, исто како во индоарапскиот систем.[2]

0 nol 1 siji 2 loro 3 telu 4 papat 5 lima 6 enem 7 pitu 8 wolu 9 sanga

Сличности со балиското писмо[уреди]

Јаванското и балиското писмо се сметаат за исти. Разликата е чисто типографска.

Јаванско писмо
Балиско писмо
Javanese script Balinese script

Галерија[уреди]

Поврзано[уреди]

Наводи[уреди]

  1. 1,0 1,1 Campbell, George L. Compendium of the World's Languages. Vol. 1. New York: Routledge, 2000.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 Soemarmo, Marmo. "Javanese Script." Ohio Working Papers in Linguistics and Language Teaching 14.Winter (1995): 69-103.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Daniels, Peter T and William Bright. The World's Writing Systems. Ed. Peter T Daniels and William Bright. New York: Oxford University Press, 1996.

Надворешни врски[уреди]